இயக்கம் மாறவில்லை. அதன் உறுப்பினர்கள் மாறினார்கள்.

ஒரு பதாகை ஒரு முழு கூட்டத்தின் குரலாக மாறக்கூடும். படம்: பெக்சல்ஸில் மார்கஸ் ஸ்பிஸ்கே.¹

சுருக்கம்

ஒரு இயக்கத்தின் பெரும்பாலான உறுப்பினர்கள் மாறாமலேயே, அந்த இயக்கத்தின் சராசரி நிலைப்பாடு மாற முடியும். ஒரு குழுவில் தங்களுக்கு இடமில்லை என்று உணர்பவர்கள் வெளியேறத் தொடங்கும் போது, எஞ்சியிருக்கும் குழு இயல்பாகவே ஒரே மாதிரியான தீவிரத் தன்மை கொண்டதாக மாறுகிறது. அதன் பின்னர், ஒரே எண்ணம் கொண்டவர்களிடையே நடக்கும் விவாதங்கள் தனிநபர்களின் கருத்துக்களை மேலும் தீவிரப்படுத்தலாம்; தகுதிப் போட்டியானது கடுமையான ஒழுக்க மொழிகளுக்கு மதிப்பளிக்கலாம்; மேலும் சமூக ஊடகத் தளங்கள் அதிக வரவேற்பைப் பெறும் ஆக்ரோஷமான வெளிப்பாடுகளைப் பெருக்கலாம். ஆனால் இது ஒரு இயக்கவியல் மட்டுமே தவிர, தீர்ப்பு அல்ல: ஒடுக்குமுறைகள், புதிய சான்றுகள் மற்றும் உண்மையான அநீதிகள் ஆகியவற்றுக்கு எதிர்வினையாகவும் இயக்கங்கள் தீவிரமடைகின்றன; மேலும் தீவிரப் பிரிவுகளின் இருப்பு சில சமயங்களில் மிதவாதிகளை மிகவும் நியாயமானவர்களாகக் காட்ட உதவக்கூடும்.

அனைவரும் மாறாமலேயே ஒரு குழுவின் சராசரி மாற முடியும்

ஒரு அறையில் பத்து பேர் இருப்பதாகக் கற்பனை செய்து கொள்ளுங்கள்; அவர்கள் எச்சரிக்கையான சீர்திருத்தவாதிகள் முதல் சமரசமற்ற தீவிரவாதிகள் வரை வரிசையாக அமர்ந்துள்ளனர். இதில் எவரும் தங்கள் மனதை மாற்றிக் கொள்ளவில்லை. இப்போது மிகவும் எச்சரிக்கையான மூன்று நபர்கள் அந்த அறையை விட்டு வெளியேறி விடுகிறார்கள்.

இப்போது அந்த அறை சராசரியாக முன்பை விடத் தீவிரமானதாக மாறிவிட்டது.

இது கவனிப்பதற்கு மிகவும் எளிமையான ஒன்றாகத் தோன்றலாம். ஆனால் அரசியல் தீவிரமயமாதல் குறித்த பொது விவாதங்களில் இந்த உண்மை பெரும்பாலும் கவனிக்கப்படுவதில்லை. ஒரு குறிப்பிட்ட குழுவில் உள்ள நபர்கள் படிப்படியாக மூளைச்சலவை செய்யப்பட்டு அல்லது தள்ளப்பட்டு தீவிர நிலைக்குச் செல்வதாகவே நாம் கற்பனை செய்கிறோம். சில நேரங்களில் அதுவும் நடக்கிறது. ஆனால் ஒரு கூட்டு என்பது நிலையான ஒரு மனிதன் அல்ல. அது தொடர்ந்து மாறிக்கொண்டிருக்கும் மக்கள் தொகையாகும். அதன் வெளிப்படையான நம்பிக்கைகள் என்பது யார் இணைகிறார்கள், யார் பேசுகிறார்கள், யார் தொடர்ந்து இருக்கிறார்கள் மற்றும் இந்த அறை இனி தங்களுக்குரியது அல்ல என்று யார் அமைதியாக வெளியேறுகிறார்கள் என்பதையே சார்ந்துள்ளது.

இந்த வேறுபாடானது தனிநபர் தீவிரமயமாதலையும் (individual radicalization) கூட்டு அமைப்புக் கலவை தீவிரமயமாதலையும் (compositional radicalization) பிரிக்கிறது. முதலாவதில், அதே நபர்கள் தீவிரமானவர்களாக மாறுகிறார்கள். இரண்டாவதில், குழுவில் உள்ள மனிதர்களின் கலவை மாறுகிறது. வெளியில் இருந்து பார்ப்பவர்களுக்கு இந்த இரண்டுமே ஒரே தோற்றத்தையே தருகின்றன: ஒரு இயக்கம் முன்பை விடக் குறுகியதாகவும், கடுமையானதாகவும், அதிக உறுதி கொண்டதாகவும் காட்சியளிக்கிறது.

ஆனால் அந்தத் தோற்றத்தை வைத்து எந்த செயல்முறை அதை உருவாக்கியது என்பதை நம்மால் சொல்லிவிட முடியாது.

வெளியேறுவதும் ஒரு தலையங்கத் தேர்வே (Exit Is an Editorial Decision)

ஒரு குழுவிலிருந்து வெளியேறுவது என்பது வெறும் ஒரு நபரின் எண்ணிக்கையைக் குறைப்பது மட்டுமல்ல. அக்குழுவின் எதிர்கால விவாதங்கள், வாக்கெடுப்புகள், தலைமைத் தேர்வுகள் மற்றும் ஒரு சாதாரண உறுப்பினர் எதை நம்ப வேண்டும் என்ற பொதுவான புரிதலிலிருந்து ஒரு குறிப்பிட்ட கண்ணோட்டத்தையே அது நீக்கிவிடுகிறது.

அரசியல் கட்சிகள் குறித்த ஆய்வுகள் இதற்குத் தெளிவான சான்றுகளை வழங்குகின்றன. ஏழு சுவீடன் கட்சிகளைச் சேர்ந்த 10,000-க்கும் மேற்பட்ட உறுப்பினர்களிடம் நடத்தப்பட்ட ஆய்வில், கட்சிக்கும் தமக்கும் இடையிலான சித்தாந்த முரண்பாடு அதிகரித்தபோது, அவர்கள் வேறு கட்சிக்கு வாக்களிக்கவோ அல்லது தற்போதைய கட்சியிலிருந்து வெளியேறவோ அதிக வாய்ப்புள்ளதாகக் கண்டறியப்பட்டது.² பிரிட்டிஷ் கட்சி உறுப்பினர்கள் குறித்த ஆராய்ச்சியும் இதே திசையைக் காட்டுகிறது: கட்சியிடமிருந்து சித்தாந்த ரீதியாக விலகிச் சென்றவர்கள் கட்சியிலிருந்து வெளியேறினர்; கொள்கை முரண்பாடே அவர்கள் விலகுவதற்கான முதன்மைக் காரணமாகக் கூறப்பட்டது.³

இந்த ஆய்வுகள் சமூக இயக்கங்கள் தங்களின் மிதவாதிகளை எப்போதும் வெளியேற்றிவிடும் என்பதை நிரூபிக்கவில்லை. அரசியல் கட்சிகள் என்பவை பெண்ணிய அமைப்புகளோ, சாதி எதிர்ப்பு கூட்டமைப்புகளோ அல்லது மனித உரிமை இயக்கங்களோ அல்ல. மேலும் வெளியேறும் நபர் அமைப்பை விடத் தீவிரமானவராகவும் இருக்கலாம். ஆனால் இந்த ஆய்வுகள் ஒரு முக்கியமான தேர்வுப் பொறிமுறையை (selection mechanism) நிறுவுகின்றன: சித்தாந்தப் பொருத்தமின்மை வெளியேற்றத்தை முன்னறிவிக்கிறது, வெளியேற்றம் என்பது யார் தொடர்ந்து எஞ்சியிருக்கிறார்கள் என்பதை மாற்றியமைக்கிறது.

இது ஒரு திட்டமிடப்படாத திருத்தமாக (unintentional editing) மாறுகிறது. புதிய போக்கோடு ஒத்துப் போக முடியாதவர்கள் அடுத்த கூட்டங்களில் பங்கேற்பதைக் குறைக்கிறார்கள். அவர்கள் வராத காரணத்தால், எஞ்சியவர்களின் முடிவு ஒருமித்த கருத்தாகத் தோன்றுகிறது. புதிதாக வருபவர்கள் அந்த ஒருமித்த கருத்தைக் கண்டு தங்களை அதற்கு ஏற்ப மாற்றிக் கொள்கிறார்கள். உள்நாட்டில் தீவிரமாக விவாதிக்கப்பட்ட ஒரு நிலைப்பாடு, இறுதியில் இயக்கத்தின் அசைக்க முடியாத அடிப்படைக் கொள்கையாக மாறிவிடுகிறது — மாற்றுக்கருத்து கொண்டவர்கள் கூட்டங்களுக்கு வருவதை நிறுத்தியதாலேயே அது ஆதிக்கம் பெற்றது என்ற உண்மை மறக்கப்படுகிறது.

இதற்கு எந்த சதியும் தேவையில்லை. எவரும் வெளிப்படையாகத் தூய்மைப்படுத்தல் நடவடிக்கைகளை அறிவிக்க வேண்டியதில்லை. இக்குழுவில் தொடர்ந்து நீடிப்பது தங்களின் உணர்ச்சி ரீதியான அமைதிக்கு உகந்ததா என்ற தனிநபர்களின் எளிய முடிவுகளே ஒரு இயக்கத்தை மெதுவாக மாற்றிவிடுகின்றன.

எஞ்சியிருக்கும் குழு மேலும் தீவிரமடையலாம்

வெளியேறுதல் மட்டுமே முழு கதையல்ல; ஏனெனில் அறையில் எஞ்சியிருக்கும் மனிதர்கள் ஒருவரையொருவர் தொடர்ந்து பாதிக்கிறார்கள்.

ஒரே மாதிரியான மனநிலை கொண்ட விவாதக் குழுக்களைக் கொண்டு நடத்தப்பட்ட ஒரு சோதனையில், கட்டற்ற திறந்த விவாதங்கள் அக்குழுக்களை மேலும் தீவிரமான துருவமுனைப்பை (polarization) நோக்கித் தள்ளியது கண்டறியப்பட்டது. ஆனால் ஆய்வாளர்கள் உரையாடலுக்கான ஜனநாயக நெறிமுறைகளை அறிமுகப்படுத்திய போது, அந்தத் துருவமுனைப்புத் தவிர்க்கப்பட்டது.⁴ ஒரே மாதிரியான மனநிலை மட்டுமே தீவிரவாதத்திற்கு வழிவகுக்காது; விவாதத்தின் விதிகளே ஒரு குழு தனது உடன்பாட்டை எவ்வாறு கையாள்கிறது என்பதைத் தீர்மானிக்கின்றன என்பதை இது காட்டுகிறது.

முறையான நெறிமுறைகள் இல்லாத போது, உறுப்பினர்கள் தாங்கள் ஏற்கனவே விரும்பும் திசையை ஆதரிக்கும் வாதங்களையே அதிகம் கேட்கிறார்கள். அக்குழுவின் மையப்புள்ளி எங்குள்ளது என்பதையும் அவர்கள் கற்றுக்கொள்கிறார்கள். தனிப்பட்ட முறையில் சமநிலையான கருத்துக்களைக் கொண்ட ஒரு நபர் கூட, அசைக்க முடியாத தீவிர நிலைப்பாடே பாராட்டைப் பெறுகிறது என்பதையும், தயக்கமும் சமரசமும் சந்தேகத்தையே உருவாக்குகிறது என்பதையும் கவனிக்கிறார். மக்கள் எதற்கு வரவேற்பு கிடைக்கிறது, எதற்கு அமைதி அல்லது எதிர்ப்பு கிடைக்கிறது என்பதை மிக விரைவாகப் புரிந்து கொள்கிறார்கள்.

இது ஒரு சுழற்சியை உருவாக்குகிறது:

1. சித்தாந்தப் பொருத்தமின்மை சில உறுப்பினர்களை வெளியேற வைக்கிறது;
2. எஞ்சியிருக்கும் குழு மேலும் ஒரே மாதிரியானதாக மாறுகிறது;
3. ஒரே மாதிரியான விவாதங்கள் எஞ்சியவர்களை மேலும் தீவிர நிலைக்குத் தள்ளுகின்றன;
4. இந்தப் புதிய நிலைப்பாடு, இப்போது விளிம்பில் இருக்கும் மிதவாதிகளுக்குப் புதிய பொருத்தமின்மையை உருவாக்குகிறது.

இயக்கம் இறுதியில் மாறியது உண்மைதான் — ஆனால் தூண்டுதல்கள் எளிதாக வேலை செய்வதற்கான அறையை இந்த வெளியேற்றத் தேர்வே தயார் செய்தது.

ஒழுக்க மொழி ஒரு தகுதி ஏணியாக மாறும்போது

இயக்கங்கள் வெறும் கருத்துக்களை மட்டும் பகிர்வதில்லை. அவை கவனம், நம்பிக்கை, செல்வாக்கு மற்றும் அங்கீகாரத்தையும் பகிர்ந்து கொள்கின்றன. சமத்துவத்தை வெளிப்படையாகப் பேசும் குழுக்களுக்குள்ளும் கூட இவை ஒரு வகையான தகுதி அடையாளங்களாகவே (status) விளங்குகின்றன.

ஒழுக்க பாசாங்கு (moral grandstanding) குறித்த ஆராய்ச்சி இரண்டு வகையான தகுதி தேடல் வழிகளை வேறுபடுத்துகிறது: பிறரால் போற்றப்பட விரும்புவது மற்றும் மற்றவர்களின் மீது ஆதிக்கம் செலுத்த விரும்புவது. தொடர்ச்சியான ஆய்வுகளில், ஒழுக்க பாசாங்கு நோக்கங்கள் தகுதி தேடல், அரசியல் அல்லது தார்மீக மோதல்கள் மற்றும் தீவிர துருவமுனைப்பு நடத்தைகளோடு தொடர்புடையதாகக் கண்டறியப்பட்டது.⁵

இது ஒரு முக்கியமான வேறுபாடாகும். ஒருவர் தனது தகுதியை உயர்த்திக்கொள்ள ஒரு துல்லியமான குற்றச்சாட்டை முன்வைக்கலாம். மற்றொருவர் உண்மையான அக்கறையோடு அதே குற்றச்சாட்டை முன்வைக்கலாம். ஒரு வாக்கியத்தை மட்டும் வைத்து ஒருவரின் நோக்கத்தை நாம் மதிப்பிட முடியாது.

ஆனால் குழு மட்டத்தில் இந்த ஊக்கத்தொகை முக்கியத்துவம் பெறுகிறது. தார்மீக விழிப்புணர்வுக்கு அங்கீகாரம் கிடைக்கும் போது, மற்றவர்கள் கவனிக்கத் தவறிய ஒரு பிழையைச் சுட்டிக்காட்ட உறுப்பினர்களுக்குக் கூடுதல் ஆர்வம் பிறக்கிறது. ஒரு வெளிப்படையான அநீதி ஏற்கனவே அடையாளம் காணப்பட்ட பிறகு, இன்னும் நுட்பமான ஒன்றை வெளிப்படுத்துவதிலும், கடுமையான பரிகாரங்களைக் கோருவதிலும், அல்லது நேற்றைய போதுமான மொழியை இன்றைய துரோகமாகச் சித்தரிப்பதிலும் தான் தனித்துவம் கிடைக்கிறது.

வெகுஜன இயக்கங்களின் முறையான மாதிரிகள் இதற்கு இணையான ஒரு சமிக்ஞை சிக்கலைக் காட்டுகின்றன. ஒரு சூழல் எவ்வளவு கடுமையானது என்பதை மக்களால் நேரடியாகப் பார்க்க முடியாத போது, கடுமையான சீர்திருத்தம் தேவை என்பதை உணர்த்தத் தலைவர்கள் தங்களின் தீவிரமான திட்டங்களைப் பயன்படுத்துகின்றனர். இதனால், இயக்கத்தின் வெற்றிக்கான வாய்ப்பைக் குறைத்தாலும் கூட, தீவிரத் திட்டங்களை முன்வைக்க வேண்டிய ஒரு கட்டாயச் சூழல் உருவாகிறது.⁶

ஊடகத் தளங்கள் சமூக ஏற்பை பயிற்சித் தரவுகளாக மாற்றுகின்றன

நேரில் இயங்கும் குழுக்கள் கைதட்டல், அழைப்புகள் மற்றும் பதவி உயர்வுகள் மூலம் தங்களின் ஏற்பைத் தெரிவிக்கின்றன. இணையத் தளங்களோ இந்த வெகுமதிகளை உடனுக்குடனும் எண்களாகவும் மாற்றுகின்றன.

7,331 ட்விட்டர் பயனர்கள் மற்றும் 1.27 கோடி ட்வீட்களைக் கொண்டு நடத்தப்பட்ட ஆய்வில், தார்மீகக் கோபத்தை வெளிப்படுத்துவதற்குப் பெறப்படும் நேர்மறையான வரவேற்பு (likes, retweets), எதிர்காலத்தில் அவர்கள் அத்தகைய கோபத்தை மேலும் அதிகமாக வெளிப்படுத்துவதற்கான வாய்ப்பை அதிகரிப்பது கண்டறியப்பட்டது.⁷

சமூக ஊடகங்கள் தார்மீகக் கோபத்தை புதிதாக உருவாக்குகின்றன என்று இதற்குப் பொருளல்ல. மாறாக அது ஒரு கற்றல் செயல்முறையாகும். எந்த வகையான உணர்ச்சி வெளிப்பாடுகளுக்கு அதிக சமூக வெகுமதிகள் கிடைக்கின்றன என்பதைத் தளங்கள் தொடர்ந்து காட்டுகின்றன, பயனர்களும் தங்களை அதற்கு ஏற்ப மாற்றிக் கொள்கிறார்கள்.

இந்த வழிமுறை யார் இயக்கத்தைப் பிரதிநிதித்துவப்படுத்துகிறார்கள் என்பதையும் மாற்றுகிறது. அமைதியாகக் களப்பணி செய்யும் ஒரு முக்கியமான அமைப்பாளர் இணையத்தில் முற்றிலும் கண்ணுக்குத் தெரியாதவராக இருக்கலாம். ஆனால் ஆக்ரோஷமான கண்டனங்களை வெளியிடும் ஒருவர் மிகப்பெரிய பார்வையாளர்களைப் பெறுகிறார். வெளியில் இருந்து பார்ப்பவர்கள் அந்தப் புகழ்பெற்ற குரலையே முழு இயக்கத்தின் குரலாகத் தவறாகப் புரிந்து கொள்கிறார்கள். இது அமைப்பின் தீவிரமயமாதல் அல்ல; அது பார்வைத் தேர்வு (visibility selection) மட்டுமே.

இந்த வாதத்தின் எல்லைகள்

“மிதவாதிகள் வெளியேறிவிட்டார்கள்” என்பது எளிதான ஒரு வாதமாகத் தோன்றலாம்; ஏனெனில் அது வெளியில் இருப்பவர்கள் அனைவருக்கும் வசதியாகப் பொருந்துகிறது. இயக்கம் சீரழிந்துவிட்டது என்றும், தான் மட்டுமே நியாயமானவராக இருந்ததாகவும் வெளியேறியவர் கருத அது உதவுகிறது.

ஆனால் அறிவியல் சான்றுகள் இந்த வாதத்தை மிக எச்சரிக்கையுடனேயே அணுகுகின்றன.

முதலாவதாக, சித்தாந்த வெளியேற்றம் என்பது எப்போதும் ஒரே திசையில் நடப்பதில்லை. தீவிரவாதிகளும் ஒரு இயக்கம் சமரசமாகிவிட்டது அல்லது பலவீனமாகிவிட்டது என்று கருதி வெளியேறுகிறார்கள். இதே தேர்வுப் பொறிமுறையின் மூலம் ஒரு இயக்கம் மிதவாத நிலையை நோக்கியும் நகர முடியும்.

இரண்டாவதாக, தீவிரமயமாதல் என்பது எப்போதும் உள்ளுக்குள் மட்டுமே உருவாக்கப்படுவதில்லை. அரசின் ஒடுக்குமுறைகள், தோல்வியடைந்த பேச்சுவார்த்தைகள் மற்றும் புதிதாக வெளிப்படும் தீவிர அநீதிகள் ஆகியவை ஒரு இயக்கத்தின் உத்திகளை நியாயமான முறையில் மாற்றக்கூடும். நேற்றைய ஒருமித்த கருத்தோடு ஒப்பிடும் போது தீவிரமாகத் தோன்றும் ஒன்று, அந்த பழைய ஒருமித்த கருத்து புறக்கணித்த உண்மைகளுக்கான தகுந்த எதிர்வினையாகவும் இருக்கலாம்.

மூன்றாவதாக, தீவிரப் பிரிவுகள் எப்போதும் இயக்கங்களுக்குத் தீங்கையே விளைவிப்பதில்லை. விலங்குரிமை மற்றும் காலநிலை இயக்கங்கள் குறித்த சோதனைகளில், தீவிர உத்திகளைப் பயன்படுத்தும் ஒரு பிரிவு களத்தில் இருக்கும் போது, அதே இயக்கத்தின் மிதவாதப் பிரிவு பொதுமக்களின் பார்வையில் மிகவும் நியாயமானதாகவும் ஏற்றுக்கொள்ளக்கூடியதாகவும் தெரிவது கண்டறியப்பட்டது.⁸

இறுதியாக, “மிதவாதம்” என்பது ஒரு குழுவோடு ஒப்பிடும் போது உள்ள நிலையே தவிர, அதன் தார்மீகத் தரம் அல்ல. அடிமைத்தனத்தை அடிப்படையாகக் கொண்ட சமூகங்களில் அடிமை ஒழிப்புவாதிகள் தீவிரவாதிகளாகவே பார்க்கப்பட்டனர். சமத்துவமின்மையை ஆதரிக்கும் நிறுவனங்களால் சம உரிமைகள் எப்போதுமே தீவிரவாதமாகக் கண்டிக்கப்பட்டுள்ளன. ஒரு மையப்புள்ளி நிலையானதாக இருக்கலாம், ஆனால் அதுவே தவறானதாகவும் இருக்கலாம்.

யார் மாறினார்கள், யார் வெளியேறினார்கள், யார் முன்னிறுத்தப்படுகிறார்கள் என்று கேளுங்கள்

ஒரு இயக்கம் கடினமானதாகத் தோன்றும் போது, அது “எல்லை மீறிவிட்டதா” என்று கேட்பது பல கேள்விகளை ஒன்றாகக் குழப்புவதாகும்.

அதே உறுப்பினர்கள் தங்கள் நம்பிக்கைகளை மாற்றிக்கொண்டார்களா? முரண்பட்ட உறுப்பினர்கள் வெளியேறினார்களா? புதியவர்கள் வேறுபட்ட கருத்துக்களுடன் உள்ளே வந்தார்களா? உள் விதிகளானது விவாதத்தை விட உறுதியான தீவிரத்தன்மையை ஆதரித்ததா? தங்களின் அர்ப்பணிப்பை நிரூபிக்கத் தலைவர்கள் தீவிர முன்மொழிவுகளைப் பயன்படுத்தினார்களா? சமூக வலைத்தளங்கள் ஆக்ரோஷமான மனிதர்களை மட்டுமே முன்னிறுத்தியதா? அல்லது புற நிகழ்வுகள் அத்தகைய வலுவான நிலைப்பாட்டை உண்மையில் நியாயப்படுத்தினவா?

இந்தக் கேள்விகள் வெவ்வேறு விளக்கங்களைத் தருகின்றன. உறுப்பினர் பதிவுகள் ஆட்கள் மாறுதலைக் காட்டும். விவாத விதிகள் மாற்றுக் கருத்துக்கள் பேச முடிகிறதா என்பதை விளக்கும். வரலாற்றுச் சான்றுகள் ஒடுக்குமுறைக்கு பின்னரே இந்தத் தீவிரம் வந்ததா என்பதை நிரூபிக்கும்.

விடுதலை இயக்கங்கள் அனைத்தும் இரகசியமாக மதக் குழுக்களாக மாறிவிடுகின்றன என்பது இதற்கான முடிவல்ல. கொள்கைகள் முக்கியமானவை; ஆனால் எந்தக் கொள்கை கொண்ட மனிதர்கள் அறையில் எஞ்சியிருக்கிறார்கள் — அவர்களில் யாருக்கு ஒலிபெருக்கி வழங்கப்படுகிறது — என்பதைத் தீர்மானிக்கும் வழிமுறைகளும் சமமான முக்கியத்துவம் வாய்ந்தவை.

---

Footnotes

1. https://www.pexels.com/photo/climate-road-landscape-people-2990657/ ↩

2. https://portal.research.lu.se/en/publications/emancipated-party-members-examining-ideological-incongruence-with/ ↩

3. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1354068820962035 ↩

4. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0192512117692136 ↩

5. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0223749 ↩

6. https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/radicalism-in-mass-movements-asymmetric-information-and-endogenous-leadership/99779526744B0D1196BC1F8A84A7A764 ↩

7. https://collaborate.princeton.edu/en/publications/how-social-learning-amplifies-moral-outrage-expression-in-online-/ ↩

8. https://academic.oup.com/pnasnexus/article/1/3/pgac110/6633666 ↩